donderdag 13 april 2017

Een spanningsboog

Ik zat ergens mee, op schrijfgebied. Ik wilde in eerste instantie deze blog beginnen met de vraag hoe ik spanning in mijn verhaal kan oproepen, zonder meteen een gewelddadig conflict te moeten beschrijven. Maar soms zijn het niet de juiste antwoorden, maar de juiste vragen die ons de sleutel geven...

Wat ik dus net deed, was een spanningsboog creëren door een voorbode (foreshadowing). Want zo kan je dus ook spanning creëren. En dat was meteen al een andere manier dan een gewelddadig conflict, zodat de lezer nieuwsgierig wordt naar meer manieren om spanning te creëren! (Ja jij dus.)

Maar goed, laten we bij het begin beginnen: waarom is conflict in een verhaal een issue voor mij? Conflict als centraal plotelement is vrij gangbaar. Toen ik op mijn zestiende meedeed aan een schrijfwedstrijd, was één van de juryleden laaiend enthousiast over mijn organische sfeerverhaal, dat de reis van de hoofdpersoon beschreef, zonder noemenswaardige tegenbewegingen. Een ander jurylid zei dat er niet genoeg conflict in zat en dat het 'voortkabbelde'. Ze hadden beiden gelijk, maar ik moest vooral de boodschap van de laatste horen (vooral ook omdat dit jurylid toen nog uitgever was en ik mijn kansen op publicatie zo groot mogelijk wilde maken). Ik heb me de daaropvolgende jaren verzoend met het bestaan van conflict in de wereld. Elk schrijfprobleem is immers een psychologisch probleem (wie zei dat ook alweer?). Ik zag de waarde in van conflict. Ik paste het zelfs toe in mijn verhalen. Maar toch bleef het wringen.

En toen las ik dit citaat van Ursula le Guin, dat conflict als centraal plotelement van tafel veegt met een aantal welgekozen woorden: (conflate betekent 'vermengen') (geen dank)

Modernist manuals of writing often conflate story with conflict. This reductionism reflects a culture that inflates aggression and competition while cultivating ignorance of other behavioral options. No narrative of any complexity can be built on or reduced to a single element. Conflict is one kind of behavior. There are others, equally important in any human life, such as relating, finding, losing, bearing, discovering, parting, changing.
Change is the universal aspect of all these sources of story. Story is something moving, something happening, something or somebody changing.


Helder: omdat ik ben opgevoed in een cultuur die 'conflict' voor 'verhaal' aanziet - kijk maar naar al die actiefilms en blockbusters - vind ik het lastig om agressie te schrappen. Toch doe ik het. Ik schrijf geen vechtboek. Dat leidt tot scenes die vooral bestaan uit dialoog (misschien een beetje teveel, want ik laat me al snel meeslepen door goede banter), monologue intérieur (ook heel veel, want mijn boek is vooral een spirituele ontdekkingstocht), samenvatting en beschrijving, met hier en daar wat directe actie. Ik heb dan al snel het gevoel dat mijn verhaal niet spannend genoeg is. Wat is dus het probleem? Ook dit gaat weer een psychologische kant op, dus laat je niet afleiden door alle schrijftechnische termen die ik vast verkeerd gebruik, want zo goed ben ik daar eigenlijk niet in thuis.

Eerst even over spanning. Dat ontstaat vanuit contrast of polarisatie. Die twee polen hoeven niet noodzakelijkerwijs in conflict met elkaar te zijn. Ze kunnen, zoals Ursula le Guin zegt, ook een andere relatie tot elkaar hebben: één van ontdekking, verlies, hervinden of verandering.

Eigenlijk beschrijft ze het schrijven uit de 5e dimensie, als ik er even een spiritueel model bij pak. Een verhaal in de 3e dimensie bestaat uit conflict - het ego is bedreigd, en gaat de strijd aan met een ander ego. Het ziet de wereld als bedreigend en kan die alleen bedwingen door geweld of overlevingstrategieën. In de 4e dimensie worden al die dingen geïntegreerd en worden er lessen uit getrokken - mijn favoriete plek als schrijver, omdat ik daar alles aaneen kan weven in een verhaal.
Vanuit de 5e dimensie is er geen conflict meer nodig om tot expansie te komen. Er is dan nog steeds polarisatie, maar beide polen zijn eerder in een dans met elkaar verwikkeld dan in een gevecht.

Zelf ben ik altijd op zoek naar verhalen die deze dans beschrijven. Die personages niet zwart-wit maken zoals ons ego geneigd is om te doen, maar die de complexiteit van een mens neerzetten, die werelden binnen werelden scheppen, waar je doorheen kunt vallen tot je jezelf weer tegenkomt. En die dan bijdragen aan je expansie, door je nieuwe perspectieven te geven en je bewustzijn te verruimen. Een ode aan de verbeelding.

Terug naar het schrijftechnische gedeelte. Op microniveau zijn zelfs karaktertrekken spanningsverhogend. Als iemand bijvoorbeeld de neiging heeft om zonder anderen te informeren allerlei acties te ondernemen, is er altijd het gevaar dat hij mensen tegen zich in het harnas jaagt, hoe goed hij het ook bedoelt. Ook kan 'het ongeheelde' spanning oproepen. Als een personage beschadigd is en verder probeert te gaan, maar steeds wordt teruggeworpen in haar trauma, wil je als lezer dat ze heling vindt. Dat is spanning die voortkomt uit empathie, uit het observeren van iets dat scheef zit. Alsof je een schilderijtje recht wilt hangen - dat gevoel.

Samengevat houdt dit in dat een personagegedreven verhaal heel spannend kan zijn, doordat de personages als bron van spanning dienen door hun complexiteit, motivaties en karaktertrekken. Waar gaat het verhaal naartoe als je ze aan het roer laat? Hoe zou dat personage eruitzien als ze volkomen geheeld was? Wat zou er gebeuren als dat personage eerst wél anderen informeert alvorens tot actie over te gaan?

Een meer gangbaar plotgedreven verhaal (de blockbuster) stelt die vragen niet. Voor het gemak worden zaken als PTSD en het helen van wonden ook maar geschrapt - het is immers onhandig voor de plot om een personage met een beschadiging te laten rondlopen, terwijl die de schurken moet bevechten. Dat zou alleen maar het verhaal vertragen. Overigens houdt dit ook in dat er vaak wordt voorbijgegaan aan allerlei minderheden, die teveel bagage met zich zouden meedragen, zoals homoseksuelen, zwarte mensen en vrouwen. Maar goed, ik hoef volgens mij niet te vertellen hoezeer het systeem van de kapitalistische blanke cisgender heteroman onze wereld vervormt en individuele diversiteit onderdrukt, en waarom zaken als feminisme en dergelijke belangrijk zijn. Oeps, daar liet ik mijn innerlijke angry feminist even gaan, die schijn ik te hebben, weet je dat ook weer.

In een personagegedreven verhaal gaat het juist om individuele diversiteit. Heling van PTSD (want tjezus, wat is er veel trauma in de meeste verhalen) of fysieke wonden geven diepte, ontdekking en ontwikkeling aan het verhaal. Personages met een andere geaardheid of kleur verrijken de wereld in het verhaal, zodat die meer een afspiegeling wordt van onze wereld. Etcetera.

Uiteindelijk is mijn vraag dus niet: hoe kan ik spanning oproepen zonder conflict? Want die zit sowieso al in een verhaal dat polarisatie bezit. Spanning is een natuurlijk onderdeel van een verhaal, want elk verhaal ontstaat vanuit contrast. Je moet alleen weten wat voor verhaal je precies schrijft, zodat je het beter uit de verf kan laten komen. En als ik mijn verhaal tot één centraal voortdrijvend element moet herleiden is dat 'heling'. Ik geef dat voorbeeld niet voor niets in deze blog. Aan het begin van het verhaal is alles ongeheeld - en dat werkt toe naar een volledige integratie. Onderweg komt daar wat conflict bij kijken, maar ook ontdekking, verlies, verandering, karakterontwikkeling en relateren. Dus, als mijn vraag niet is hoe ik spanning zonder conflict kan creëren, wat is dan wel de juiste vraag?

*last denkpauze in*

Ben je klaar voor het aha-moment?

Dit gaat niet over conflict, dit gaat over actie! Ik moet mijn definitie van 'actie' herzien! Actie is een schrijfmodus, net als dialoog - wanneer zit in in de actie-schrijfmodus? Wat is actie? Wat gebeurt er tijdens actie? Tijd voor Wikipedia, voor een iets objectiever perspectief. Juist - actie geeft de lezer het gevoel in het verhaal te participeren. Actie gaat dus om ervaring. En zo ben ik bij mijn psychologische probleem aangekomen.

Om een goed verhaal te schrijven, moet ik elk onderdeel belichamen, gronden, voelen en ervaren. Alleen dan kan ik een verhaal weven dat werkelijk tot leven komt. Want als ik in mijn hoofd zit, zit ik niet in de ervaring. Ik kan dat belichamen wel, het grootste deel van de tijd, alleen niet in de actie. Hoe levendig mijn dialogen dan ook zijn, hoe emotioneel geladen ook mijn innerlijke monologen, hoe helder ook mijn samenvattingen, hoe zintuiglijk ook mijn beschrijvingen... het staat of valt met de actiescenes.

Wat gebeurt er in mijn actiescenes? Al mijn andere schrijfmodi (dialoog, samenvatting etc) worden al niet meer gedreven door conflict. Daar gaat het over al die andere fijne dingen, zoals relateren, ontwikkelen, verliezen, vinden etcetera. Maar in de actiemodus grijp ik er nog steeds naar, dat conflict, alsof het de enige manier is waarop fysieke actie gestalte kan krijgen. Leuke wereld leef ik dan in!

Eigenlijk is mijn vraag dus: hoe kan ik spanning creëren in mijn actiescenes, zonder (fysiek) conflict? Dáár kan ik mee verder!

Kijk, soms is het niet belangrijk om een antwoord te vinden, maar om de juiste vraag te vinden. Daar ging die foreshadowing over!

Maar goed, plottwist, om dan toch weer tot een antwoord te komen: ik zit in mijn actiescenes nog niet helemaal in mijn lichaam. Blijkbaar heb ik me op dat niveau nog steeds niet helemaal verzoend met het conflict in deze wereld (haha, ik schreef precies het tegenovergestelde in mijn vorige blog: dat is waarom je me niet moet geloven).

Een meditatie later, en mijn eerste chakra, het chakra van het fysieke leven, heeft zich weer een stukje ontwikkeld. Vanuit de rust zijn in de wereld, mijn taken doen en ze met alle zintuigen voelen, alsof elke handeling een zen-meditatie is, dat is de sleutel. In de eerste versie van mijn verhaal schiet dat zintuiglijke en fysieke er nog wel eens bij in. Dan grijp ik al snel naar de samenvattingsmodus om snel te beschrijven wat de personages doen, zodat ze weer een fijne dialoog of innerlijke monoloog kunnen hebben. Het fysieke beschrijven vraagt nogal wat energie. Je moet het allemaal tastbaar maken, de lezer een ervaring geven, en als je dat net als ik allemaal 'naspeelt' en op die manier je hele lichaam inzet, ben je in feite gewoon een energetische work-out aan het doen.

Maar nu ik dit weet, en meer in mijn lichaam ben gekomen (wat ik al was, maar in dit blogverhaal heb ik me daarin ontwikkeld - zónder conflict!) kan ik mezelf er bewust aan herinneren om iets meer tijd in te ruimen voor de actie, en ook gewoon fysieke handelingen te beschrijven, zonder dat ze meteen in conflict met de handeling van een ander moeten zijn om vermeldenswaardig te zijn.

Mijn les is dus om juist niet elke actiescene te laten zinderen van spanning en conflict. Dat is gewoon niet het verhaal dat ik schrijf. Het zou betekenen dat ik amper actiescenes zou overhouden. Laat ik dus actiescenes schrijven die gaan over relateren, verliezen, vinden, ontwikkelen, verdragen en veranderen - en deze lijst nog véél langer maken, want er zijn nog veel meer werkwoorden die een vorm van contrast beschrijven. En het fijne is: dit hoeft niet allemaal in de eerste versie. Ik kan nu gewoon het skelet van het verhaal opzetten, en later de actiescenes en beschrijvingen uitbouwen!

Ik hoop dat je hebt genoten van dit lichtelijk technische inkijkje in de abstracte wereld van mijn schrijfproces. Is weer eens wat anders dan de publieke expositie van mijn spirituele hersenspinsels, en voelt in ieder geval veel minder ongemakkelijk. Mocht je meer willen horen over mijn onvolledige begrip van literaire modi, laat het me vooral weten, misschien verleidt dat me nog wel om niets persoonlijks meer te delen! (Haha, wie hou ik voor de gek.)

*Om precies te zijn: "een betoverende reis door de achterkamers van de ziel" - dat was de titel. Ugh, cringe attack. Ik weet nog steeds niet precies wat ik daarmee bedoelde, en waar die 'achterkamers' dan precies zaten, en vrijwel elk jurylid was het erover eens dat de titel te lang was, maar goed, dat wilde ik toen gewoon niet zien, want ik was immers 'poëtisch'.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen